A+ A A-
  • Πλοήγηση από το πληκτρολόγιο:
  • h Αρχική
  • n Δίκτυα αλληλεγγυης
  • a Ανταλλακτικό χαριστικό παζάρι
  • e Νέα
  • p Αρθογραφία
  • w Ποιοι είμαστε
  • c Επικοινωνία
  • t Web Tv
  • s Κοινωνική οικονομία
  • g Αλληλεγγύη
  • m Συνεργατισμός
  • x Καινοτομίες
  • u Start ups
  • o Αειφορία
  • r Δικαιώματα
  • j Ακτιβισμός
  • q Ζώα
Εναλλακτικός ΑμεΑ

Μπάρα προσβασιμότητας για ΑμεΑ

Η υπερβολή ως όχημα του ποιητικού θαυμάζειν | Της Σοφίας Ζήση

 

φωτο@Alegory of the Five Senses, του Pietro Paolini

Της Σοφίας Ζήση - respublica.gr

Το σχήμα υπερβολής, ως υφολογικό μέσο μεγαλοποίησης του περιεχομένου του προφορικού και του γραπτού λόγου, βρίσκει ευρεία χρήση όχι μόνο στην λογοτεχνία, αλλά σε περισσότερα είδη λόγου από όσα θα μπορούσαμε αρχικά να υποθέσουμε. Εντοπίζουμε τις ρίζες της υπερβολής στην κλασική ρητορική, με τον ρωμαίο ρήτορα του πρώτου αιώνα μ.Χ. Κοϊντιλιανό να αναλύει, στο όγδοο βιβλίο της Ρητορικής του Αγωγής (Institutio Oratoria) την χρήση της υπερβολής στα έργα του Βιργίλιου και του Κικέρωνα, και να συνοψίζει ευφυώς πως η “υπερβολή ψεύδεται, χωρίς όμως να έχει την πρόθεση να εξαπατήσει”.

H υπερβολή ευδοκιμεί διαχρονικά στα περισσότερα είδη λόγου: τον καθημερινό λόγο, τα θρησκευτικά και μυθικά κείμενα, την σύγχρονη διαφήμιση, την δημοσιογραφία, το δοκίμιο, την ρητορική, την λογοτεχνία.  Όταν ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, στην διάσημη ομιλία του στην Ουάσινγκτον το 1963, λέει: “Έχω ένα όνειρο ότι μια μέρα κάθε κοιλάδα θα υψωθεί, κάθε λόφος και βουνό θα χαμηλώσει”, χρησιμοποιεί την υπερβολή για να εκφράσει την αλήθεια των λεγομένων του με έναν τρόπο που δεν θα μπορούσε να βρει διέξοδο μέσω της νηφάλιας χρήσης του λόγου. Ο λόγος ως μέσο έκφρασης αποδεικνύεται ελαστικός, επιτρέπει δηλαδή την μετατόπιση των ορίων του προκειμένου να χωρέσει το διεγερμένο συναίσθημα. Στοχεύει στην πειθώ παρά στον εκβιασμό της συγκινησιακής φόρτισης του αναγνώστη/ακροατή, και ταυτόχρονα προέρχεται ως έκφραση ενός ήδη διεγερμένου συναισθήματος που ψάχνει διέξοδο μέσω του λόγου. Γίνεται λοιπόν φανερό πως η υπερβολή δεν είναι ένας εκφραστικός τρόπος που αποφεύγεται από τον λογικό νου, αλλά αποτελεί συχνά επιδίωξη, δίνοντας την δυνατότητα να ξεπεράσουμε τα όρια που τίθενται εκ της φύσεως στην βιωμένη πραγματικότητα. Είναι θεμιτό εν τέλει για τον Κινγκ να επιθυμεί νοερά να χαμηλώσει κάθε λόφος και βουνό, ακόμα κι αν αυτό είναι φύσει αδύνατο, γιατί οι πολιτικές και κοινωνικες αλλαγές που οραματίζεται απαιτούν ανακατατάξεις που θα μπορούσαν να συγκριθούν σε μέγεθος με τις γεωλογικές ανακατατάξεις που υφολογικά χρησιμοποιεί στον λόγο του.

Στην ποίηση η υπερβολή γίνεται απαραίτητη για την πραγματοποίηση μιας νοητής έκρηξης συναισθήματος. Όταν η ψυχή ζητά την λύτρωση από την συναισθηματική φόρτιση, η υπερβολή έρχεται για να δώσει την λύση. Ο ρομαντικός έρωτας, η έκσταση μπροστά στην φύση, η αγάπη για την πατρίδα, ο θαυμασμός για εξαιρετικές ανθρώπινες πράξεις, το δέος μπροστά στον θάνατο ή τον κίνδυνο προκαλούν συναισθήματα που ο ψύχραιμος λόγος αδυνατεί να περικλείσει. Αν η ποίηση έχει μια πρωταρχική λειτουργία, αυτή θα μπορούσε να είναι η ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής για θαυμασμό. Το θαυμάζειν, η κατά τον Πλάτωνα και Αριστοτέλη ρίζα του φιλοσοφικού στοχασμού, μπορεί να θεωρηθεί και ως πηγή της ποίησης, που με την βοήθεια της υπερβολής δίνει στον θαυμασμό έναν άμεσο τρόπο έκφρασης. Στις ανάγκες της ψυχής που απαριθμεί η φιλόσοφος Σιμόν Βέιλ (τάξη, ευθύνη, ισότητα, ιεραρχία, υπακοή, ελευθερία γνώμης, ασφάλεια, αλήθεια κλπ) θα μπορούσαμε να κατατάξουμε και τον θαυμασμό, που μπορεί να θεωρηθεί ως εμπεριεχόμενη ποιότητα της (κατά την Βέιλ) υπακοής ή/και της ιεραρχίας. Η Βέιλ διαχωρίζει την υπακοή και την ιεραρχία από την δουλοπρέπεια, συνδέοντάς τες μάλλον με τον σεβασμό ή/και θαυμασμό προς καταστάσεις ή πρόσωπα που λειτουργούν ως σύμβολα. Σκοπός αυτού του θαυμασμού δεν είναι η μείωση του εγώ του υποκειμένου που θαυμάζει (έννοιες όπως η τιμή ή η ισότητα θεωρούνται από την Βέιλ εξίσου απαραίτητες ανάγκες της ψυχής) αλλά η τοποθέτησή του σε ένα ηθικό πλαίσιο όπου η ύπαρξή του αποκτά νόημα και υπόσταση. 

Και αν αναρωτιόμαστε αν θα πρέπει να συμφωνήσουμε με το γνωστό απόφθεγμα του W.A.Auden πως “η ποίηση δεν κάνει τίποτα να συμβεί” (poetry makes nothing happen), μπορούμε να ερμηνεύσουμε την ίδια αυτή φράση του ποιητή ως ένα ρητορικό τέχνασμα, παρά ως μια δήλωση που επιβεβαιώνει την έλλειψη χρησιμότητας της ποίησης. Ως φιλικά προσκείμενος στην αριστερά και πολιτικοποιημένος ποιητής, ο Auden εκφράζει με αυτή την ρήση την ανησυχία πως η ποίηση (ή και η τέχνη γενικότερα) δεν έχει την ικανότητα να κινήσει τις διαδικασίες που θα φέρουν πρακτικά αποτελέσματα για την βελτίωση των συνθηκών ζωής των ανθρώπινων κοινωνιών. Το απόφθεγμά του ωστόσο μπορεί να νοηθεί το ίδιο ως μια ρητορική χρήση του σχήματος υπερβολής, με διπλή σημασία: η ποίηση δεν είναι ικανή να φέρει την πολιτική αλλαγή, και ταυτόχρονα δεν θα πρέπει να περιμένει κανείς από την ποίηση να φέρει την πολιτική αλλαγή. Θα πρέπει ωστόσο να ζητά κανείς από την ποίηση να ικανοποιεί την ανάγκη της ψυχής για θαυμασμό, πράγμα που επιτυγχάνεται διαχρονικά από την εποχή της επικής ποίησης.

Η Ιλιάδα του Ομήρου χρησιμοποιεί κατά κόρον την υπερβολή για να περιγράψει τα κατορθώματα ή τις καταστροφές στην διάρκεια των μαχών, και την υπερφυσική δράση των θεών: “Κι’ έσκουξε ο Άρης σαν εννιά ή σα χιλιάδες δέκα” (Ραψωδία Ε, στ. 860). Η περιγραφή του μένους του θεού θα ήταν εδώ ισχνή και ανεπαρκής χωρίς την υπερβολική παραδοχή πως η φωνή του θεού ακούγεται σαν χιλιάδες φωνές μαζί. Παραδειγματική είναι και η χρήση της ρητορικής υπερβολής από τον Οδυσσέα, όταν αυτός προσπαθεί να πείσει τον Αχιλλέα να επιστρέψει παρουσιάζοντας με υπερβολικό τρόπο τα παθήματα των Αχαιών, στην Ραψωδία Ι, (στ 236-9). 

Κι όλο του Κρόνου ο γιος δεξά σημάδια δείχνοντάς τους
αστράφτει. Κάτου ο Έχτορας φωτιά γιομάτος άγρια,
παντού χιμάει ορπίζοντας στο Δία, ούτε λογιάζει
Θεούς κι ανθρώπους, μον φριχτή τον συνεπήρε φρένια.

Στην ελληνική δημοτική ποίηση η υπερβολή είναι κατ εξοχήν υφολογικό μέσο, με ολόκληρα ποιήματα να βασίζουν την δυναμική τους σε υπερβολικές περιγραφές καταστάσεων και κατορθωμάτων. Στο ποίημα Ο Θάνατος του Διγενή, ο ήρωας δρασκελίζει όρη και βουνα, πιάνει πουλιά και αγρίμια, δεν τον χωράει σπίτι ή σπηλιά, και όταν παλεύει με τον Χάρο το αίμα ρέει παραπάνω από άφθονο:

Κι επήγαν και παλέψανε στα μαρμαρένια αλώνια,
κι όθε χτυπάει ο Διγενής, το αίμα αυλάκι κάνει,
κι όθε χτυπάει ο Χάροντας, το αίμα τράφο κάνει.

Ο θαυμασμός συγκεντρώνεται στο πρόσωπο του λαϊκού ήρωα Διγενή, που αν και νικιέται τελικά από τον θάνατο, είναι ικανός να αναμετρηθεί μαζί του και να τον πλήξει σημαντικά. Προσωποιημένο θαυμασμό έχουμε και στο ποίημα Παλαμάς του Άγγελου Σικελιανού, γραμμένο για τον θάνατο του Κωστή Παλαμά, όπου όλη η χώρα δονείται από άκρη σε άκρη και ακουμπά στο φέρετρο του ποιητή, και ο σωρός από τιμητικές προς εκείνον δάφνες πρέπει να πάρει μέγεθος βουνού: 

Ἠχῆστε οἱ σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές,/ δονῆστε σύγκορμη τὴ χώρα πέρα ὡς πέρα” 
και
Σ᾿ αὐτὸ τὸ φέρετρο ἀκουμπᾶ ἡ Ἑλλάδα! Ἕνα βουνὸ / μὲ δάφνες ἂν ὑψώσουμε ὡς τὸ Πήλιο κι ὣς τὴν Ὄσσα

Στην ερωτική ποίηση, ιδιαίτερα την επηρεασμένη από το ρεύμα του ρομαντισμού, το επικό στοιχείο περιορίζεται, και ο θαυμασμός απευθύνεται όχι σε επώνυμους ήρωες αλλά σε μη κατονομαζόμενα πρόσωπα που αποτελούν αντικείμενο λατρείας:

Πώς περνούν τη ζωή τους οι γυναίκες 
κάποιον άλλον, κι όχι εσένα, αγαπώντας…

Υπάρχει μόνο ένας άντρας που μπορούν να αγαπούν όλες οι γυναίκες, και αυτός είναι ο άντρας του ποιήματος. Οι δύο πρώτοι στίχοι δηλώνουν το θέμα του ποιήματος, που είναι η πέραν κάθε μέτρου έκφραση θαυμασμού προς το αντρικό πρόσωπο. Το θέμα αυτό αναπτύσσεται στους επόμενους στίχους:

… πώς δεν βλέπουν πως οι άντρες τους όλοι
είναι απλώς μία όψη της μονίμου ζημίας
που επιβάλλεις στον άναυδο νου μου είτε μένεις είτε φεύγεις,
είναι όχι ακατάληπτο μα αποτρόπαιο είναι 
πως ποθούν να πασχίσουν μα από πάθος δεν πάσχουν
αφού δεν έχει γίνει γι’ αυτές απαραίτητο
να ντραπούν σαν κοινές, και να ενδώσουν σαν κυρίες
και να κάνουν ό,τι κοινές και κυρίες όλες μέσα τους ξέρουν
να περνούν τη ζωή τους λησμονώντας ποιες είναι
γιατί έτσι μονάχα την ύστατη ελπίδα θα έχουν ν’ αγαπήσουν εσένα· 
Πώς τις φρόνιμες γυναίκες, τις μύριες, για την πλάνη τους τούτη λυπάμαι.  

Ολόκληρο το ποίημα εδώ.

Όλοι οι άντρες δεν είναι τίποτα άλλο από μια ξεθυμασμένη εκδοχή του ενός άντρα, και οι “φρόνιμες” γυναίκες που δεν θέλουν ή δεν μπορούν να καταλάβουν αυτό το γεγονός, δεν έχουν ελπίδα να γίνουν πραγματικές γυναίκες παρά μόνο αν βγουν από την “πλάνη” τους και αγαπήσουν τον έναν. Η υπερβολή ως σχήμα λόγου διατρέχει ολόκληρη την πρώτη στροφή του ποιήματος, και αποτελεί ισχυρή απεικόνιση του συναισθηματικού κόσμου του γράφοντα. 

Παρομοίως, η αγγλική ρομαντική ποίηση, χρησιμοποιεί την εκτεταμένη υπερβολή για να περιγράψει τις ποιότητες των προσώπων ή καταστάσεων που συγκεντρώνουν τον θαυμασμό του ποιητή. Στην περίπτωση της Ωδής σ’ ένα αηδόνι, (Ode to a Nightingale) ο Τζον Κητς (John Keats) συγκινείται από το τραγούδι ενός πουλιού:

Thou wast not born for death, immortal Bird! 
         No hungry generations tread thee down; 
The voice I hear this passing night was heard 
         In ancient days by emperor and clown: 

(Για τον θάνατο εσύ δεν γεννήθεις, αιώνιο πουλί!
Δεν πατήθηκες χάμω από αχόρταγους όχλους
Η φωνή που ακούω ξαναέχει ακουστεί
Σε χρόνους παλιούς από κλόουν κι αρχόντους:)

Ο ποιητής, εκστασιασμένος από το τραγούδι του αηδονιού, του αποδίδει υπερφυσικές ιδιότητες: είναι αθάνατο, γενιές πεινασμένων δεν μπορούν να το βλάψουν, και η φωνή του αντηχεί στους αιώνες μαγεύοντας και συγκινώντας πρόσωπα και πράγματα.

Επιτυγχάνοντας λοιπόν η ποίηση, δια της υπερβολής, την εκτόνωση του θαυμασμού ως πρωταρχικό συναίσθημα, μπορεί να θεωρηθεί πως προσφέρει ένα σχήμα – που αφορά μάλλον το συναισθηματικό παρά το νοητικό πεδίο (που είναι το πεδίο του φιλοσοφικού στοχασμού) – μέσω του οποίου το συναίσθημα αυτό μπορεί να γίνει αντιληπτό. Σε αυτό συνηγορεί και η διεισδυτική ανάλυση της Χάνα Άρεντ στο σημαντικό βιβλίο της The Life of the Mind, όπου μιλώντας για το θαυμάζειν ως αρχή της φιλοσοφίας, συμπεραίνει πως ο ανθρώπινος θαυμασμός μπορεί να περιγραφεί ως πάθος, δηλαδή ως μια μάλλον παθητική κατάσταση την οποία υπομένουμε, παρά ως μια παρακίνηση σε δράση. Η δράση περιορίζεται στην έκφραση του θαυμασμού δια του λόγου, που παίρνει την μορφή εγκωμιασμού της μη ορατής αρμονικής τάξης του κόσμου, την οποία μπορούμε να αντιληφθούμε στιγμιαία μέσω της θέασης του ορατού κόσμου.    

ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΑΠΟΨΕΙΣ

ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ
Ο Delbert Africa μέλος του θρυλικού κινήματος ΜOVE έφυγε από την ζωή στις 15 Ιουνίου σε ηλικία 73 ετών. Πέθανε από καρκίνο του προστάτη και των οστών, όπως δήλωσε η κόρη του Yvonne Orr-E
ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ
«Δεν γεννιόμαστε και δεν ζούμε μόνο για τον ευατό μας. Η πατρίδα μας και οι φίλοι μας έχουν ένα μερίδιο από εμάς»
ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ
Η Επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου για τα Δικαιώματα των Γυναικών και την Ισότητα των φύλων, επισημαίνει ότι υπάρχουν 64,6 εκατομμύρια γυναίκες και 57,6 εκατομμύρια άνδρες που ζουν σε συνθήκες φτώχειας
ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ
Αποτελεί εθιμικό δίκαιο η αναπαραγωγή από τα συμβατικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, των βασικών συμπερασμάτων από την καθιερωμένη συνέντευξη τύπου που δίνουν κάθημερινά οι ιθύνοντες του Παγκοσμίου Οργανισμού Υγείας
ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ
Επεισόδια στην πόλη, μεταξύ της εθνικιστικής οργάνωσης «ΕΕΕ» και άλλων φασιστικών στοιχείων, εναντίον Εβραίων πολιτών. Η φρικιαστική ιστορία του εμπρησμού του Κάμπελ και των πογκρόμ, μαύρη σελίδα στην ελληνική ιστορία.
ΣΗΜΕΡΑΕΒΔΟΜΑΔΑΜΗΝΑΣΕΤΟΣΟΛΑ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΤΕ ΔΙΚΤΥΟ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ
x